Nasip, Tevekkül ve Teslimiyet

Bu yazı, Marmaris psikolog ofisi Klinik Psikoloğu Bahar Erden tarafından; insanın başkalarının hayatlarıyla kendini kıyaslama eğilimini, nasip ve hak etme kavramlarına yüklediği anlamları, tevekkül, teslimiyet ve ilahi takdir çerçevesinde yeniden düşünmeye davet etmek amacıyla kaleme alınmıştır. Psikolojik açıdan sosyal karşılaştırmanın insanın iç dünyasında oluşturduğu huzursuzluk, yetersizlik ve tatminsizlik duygularını; tasavvufi açıdan ise başkasının nasibini sorgulamak yerine kendi payına düşeni fark etmenin, gayret ile teslimiyet arasındaki dengeyi kurmanın anlamını ele almaktadır. Nasip, kıyas, tevekkül ve ilahi takdir kavramları üzerinden insanın kendi hayatına, beklentilerine ve başkalarının sahip olduklarına bakışını yeniden değerlendirmesine ışık tutmaktadır.

Hayatımızda bazı karşılaşmalar, bazı cümleler ve bazı hikâyeler vardır; ilk duyduğumuzda yalnızca güzel veya anlamlı buluruz. Fakat üzerinde biraz daha düşündüğümüzde, dünyaya ve kendimize bakışımızı değiştirebilirler. Benim için böyle bir hikâye, bir mürşidin üzümleri dağıtırken anlattığı kısa kıssaydı. Bu kıssa, başkalarının sahip olduklarına bakarken fark etmeden yaptığımız “hak etme” ve “adalet” hesabını yeniden düşünmeme vesile oldu.

Bir mürid, mürşidine hediye gelen üzümleri göstererek “Efendim, üzümleri artık dağıtalım mı?” diye sorar. Mürşit, “Neye göre dağıtalım? Allah’ın dağıttığı gibi mi, Hz. Ali’nin dağıttığı gibi mi?” diye sorar. Mürid, “Tabii ki Allah’ın dağıttığı gibi” diye cevap verir. Bunun üzerine mürşit üzümleri farklı miktarlarda dağıtır: “Sana bir, sana iki, ona üç…” Mürid şaşırınca da şöyle açıklar: “Eğer Hz. Ali deseydin eşit dağıtacaktım. Ama Allah istediğine istediği payı verir.”

Bu kıssayı ilk düşündüğümde beni etkileyen şey, eşitlik ile ilahi takdir arasındaki farktan çok daha derin bir noktaya işaret etmesiydi. İnsan, kendi adalet ölçüsüne göre baktığında herkesin eşit pay almasını isteyebilir. Çünkü bizim zihnimiz ölçmek, karşılaştırmak ve neden-sonuç ilişkileri kurmak ister. Kimin daha çok çalıştığını, kimin daha iyi olduğunu, kimin daha fazla hak ettiğini belirlemeye çalışırız. Fakat tasavvuf bize burada çok temel bir sınırımızı hatırlatır: Allah’ın kime neyi, ne kadar ve hangi hikmetle verdiğini bütünüyle bilemeyiz.

Biz görüneni biliriz; Allah görünmeyeni de bilir. Biz bir insanın hayatının yalnızca bize açılan kısmını görürüz. Onun kabiliyetini, ihtiyacını, imtihanını, sorumluluğunu ve nasibinin ardındaki hikmeti bütünüyle bilemeyiz. Bu nedenle bir başkasına verilen paya bakarak “Bunu neden ona verdi?” “Bu insan nasıl bu kadar kazanıyor?” veya “O bunu hak etmiyor” diye hüküm vermek, aslında kendi sınırlı ölçümüzle ilahi takdiri değerlendirmeye kalkmaktır.

Nasip nedir ve neden başkasının nasibini bilmek bize düşmez?

Tasavvufta nasip, yalnızca maddi bir kazanç veya insanın başına gelen güzel olaylar anlamında kullanılmaz. İnsanın hayatında kendisine ayrılan payı ve karşısına çıkan imkânları düşünürken teslimiyet, tevekkül ve ilahi takdir kavramlarıyla birlikte ele alınır. Ancak nasip anlayışını “Ne olacaksa olur, benim hiçbir şey yapmama gerek yok” şeklinde anlamak doğru değildir. İnsan gayret etmek, çalışmak, seçmek ve sorumluluk almakla yükümlüdür. Fakat bütün bunların sonucunu tamamen kendi kontrolünde sanmamak da teslimiyetin bir parçasıdır.

İnsan kendi gayretinden sorumludur; başkasının nasibinden değil.

Bu ayrım çok önemlidir. Çünkü zihnimiz çoğu zaman kendi hayatımızı değerlendirmek yerine başkalarının payını hesaplamaya başlar. Birinin daha çok kazandığını, daha çok sevildiğini, daha kolay bir hayat yaşadığını, daha güzel bir fırsat yakaladığını veya bizim çok istediğimiz bir şeye sahip olduğunu gördüğümüzde hemen bir değerlendirme yaparız: “Neden o?” Ardından bu sorunun cevabını bulamadığımızda “hak etmiyor” diyebiliriz.

Oysa burada tasavvufi bakışın hatırlattığı şey şudur: Sen onun nasibini bilmiyorsun.

Bir başkasına verilen nimet, bizim bilgimizin dışında bir takdirin parçasıdır. O nimetin o insan için ne anlama geldiğini, neye vesile olacağını, hangi sorumluluğu beraberinde getireceğini veya hayatının hangi yönüyle ilişkili olduğunu bütünüyle bilemeyiz. Bu yüzden başkasının payı hakkında kesin hüküm vermek, çoğu zaman bilmediğimiz bir alan hakkında hüküm vermektir.

Asıl soru belki de “Ben onun hayatının tamamını biliyor muyum?”dan önce şudur: “Ben Allah’ın onun için takdir ettiği nasibin hikmetini bilebilir miyim?”

Bilemeyiz.

İşte teslimiyetin başladığı yerlerden biri de burasıdır.

“Neden ona?” sorusu insanı neden bu kadar meşgul eder?

Bunun psikolojik bir tarafı da vardır. İnsan zihni belirsizlikten hoşlanmaz. Özellikle bizim için önemli olan bir konuda istediğimiz sonuca ulaşamadığımızda, zihnimiz bunun nedenini anlamaya çalışır. Bir başkasının sahip olduğu şey bizim için çok değerliyse, onun sahip olması kendi eksikliğimizi daha görünür hâle getirebilir.

Örneğin uzun zamandır istediğimiz bir ilişkiyi başka birinin yaşadığını görmek, yalnızca onun ilişkisini görmemiz anlamına gelmez; aynı zamanda kendi özlemimizi ve beklentilerimizi de harekete geçirebilir. Çok istediğimiz bir mesleki başarıyı başka birinin elde etmesi, yalnızca onun başarısını değil, bizim gecikmişlik duygumuzu da görünür kılabilir.

Böyle zamanlarda zihnimiz başkasının hayatına daha fazla odaklanabilir. Onun nasıl yaşadığını, neden böyle bir fırsatla karşılaştığını, neden işlerinin yolunda gittiğini düşünmeye başlayabiliriz. Bir süre sonra fark etmeden kendi hayatımızı yaşamaktan çok, başkasının hayatını değerlendiren bir konuma geçebiliriz.

İşte kıyasın yorucu tarafı da burada başlar. Çünkü insan dikkatini sürekli başkasının payına verdiğinde, kendi hayatındaki imkânları ve nasibini görmekten uzaklaşır.

Tasavvufi bakış ise burada insanı yeniden kendi yerine çağırır: Başkasının nasibi senin hesabın değildir.

Allah’ın kime neyi, ne kadar ve hangi hikmetle verdiğini bizim bütünüyle bilmemiz mümkün değildir. Bize düşen, başkasının payını ölçmek değil; kendi payımıza düşen sorumluluğu yerine getirmek ve bize verilenleri fark edebilmektir.

Başkasının payını hesaplamak neden bizi kendi hayatımızdan uzaklaştırır?

Bir insanın hayatında bizim istediğimiz bir şey olduğunda zihnimiz onun üzerinde uzun uzun çalışabilir. “Nereden buldu?”, “Nasıl oldu?”, “Neden ona denk geldi?”, “Gerçekten hak ediyor mu?” gibi sorular peş peşe gelebilir. Fakat bu soruların çoğu bizim hayatımızda herhangi bir değişiklik yaratmaz.

Bir başkasının neden daha çok kazandığını düşünmek, bizim gelirimize doğrudan katkı sağlamaz. Bir başkasının neden sevildiğini sorgulamak, bizim ilişkilerimizi iyileştirmez. Bir başkasının neden başarılı olduğunu analiz etmek, kendi yeteneklerimizi geliştirmemize tek başına yardımcı olmaz.

Üstelik insan başkasının payını hesaplamaya başladığında, kendi elindekileri görme kapasitesi de azalabilir.

Psikolojide sosyal karşılaştırmanın insanın özdeğeri ve yaşam doyumu üzerinde etkili olabildiğini biliyoruz. İnsan kendisini sürekli dışarıdaki ölçütlerle değerlendirdiğinde, sahip olduklarını yeterli bulmakta zorlanabilir. Özellikle yalnızca sonuçlara bakarak yapılan karşılaştırmalar yanıltıcıdır. Çünkü biz başkasının görünen sonucuna bakarken kendi hayatımızın bütün ayrıntılarını biliriz.

Bir insanın başarıya ulaştığını görürüz; fakat onun yıllarca süren çabasını görmeyebiliriz. Birinin mutlu bir ilişki yaşadığını görürüz; fakat o ilişkinin içindeki sorumlulukları ve zorlukları bilmeyebiliriz. Birinin maddi olarak rahat olduğunu görürüz; fakat bunun onun hayatında ne tür başka sorumluluklar doğurduğunu bilmiyor olabiliriz.

Ancak burada tasavvufi bakışın söylediği şey yalnızca “Onun hayatını tam bilmiyorsun” değildir. Daha derinde, “Onun nasibini değerlendirmek senin işin değildir” der. Çünkü mesele yalnızca bilgi eksikliği değildir. Mesele, insanın ilahi takdir karşısında kendi hükmünün sınırını bilmesidir.

Eşitlik ile adalet arasındaki fark

Kıssanın üzerinde düşünürken “eşitlik” kavramı da yeniden anlam kazanıyor. İnsan zihni çoğu zaman adaleti eşitlikle özdeşleştirir. Herkese aynı şey verilirse adil olduğunu düşünürüz. Fakat hayatın gerçekliği bu kadar basit değildir.

İki insanın ihtiyaçları, kabiliyetleri, sorumlulukları, yaşadıkları koşullar, hayatlarının yönü ve taşıdıkları yükler aynı değildir. Dolayısıyla herkese aynı şeyi vermek her zaman adalet anlamına gelmeyebilir.

Tasavvufi bakış açısından ise mesele daha da derindir: Allah’ın dağıtımı bizim “eşit” kabul ettiğimiz ölçüye göre olmak zorunda değildir. Çünkü biz yalnızca görünen payı görürüz; ilahi takdirin bütününü göremeyiz.

Birine çok verilmiş gibi görünen şey, onun için bir imtihan olabilir. Bir başkasına az verilmiş gibi görünen şey, bizim bilmediğimiz başka bir hikmet taşıyabilir. Bir kapının bir insan için açılması, o kapının mutlaka nimet olduğu anlamına gelmeyebilir. Bir kapının kapanması da mutlaka mahrumiyet anlamına gelmeyebilir.

Bunu insanın zihni hemen kabul etmekte zorlanabilir. Çünkü biz sonucu görürüz ve ona bir anlam vermek isteriz. Fakat teslimiyet biraz da her gördüğümüz sonuca kendi hükmümüzü yapıştırmaktan vazgeçebilmektir.

“Hak etmek” kavramını yeniden düşünmek

Hayatta elbette emek, sorumluluk, davranış ve sonuç arasında ilişkiler vardır. İnsanların yaptıkları seçimlerin sonuçları olabilir ve adaletsizlikler de gerçek olabilir. Bu nedenle “Her şey nasiptir, o hâlde hiçbir şeyi sorgulamayalım” demek doğru değildir.

Fakat başka bir insanın hayatındaki bir nimete bakarak onun bütününü “hak eden” veya “hak etmeyen” şeklinde değerlendirmek başka bir şeydir.

Çünkü insanın değeri, sahip olduklarının toplamı değildir.

Birinin çok parası olması onu daha değerli ya da daha sağlıklı yapmaz. Birinin güzel bir ilişkisinin olması onu daha iyi ya da daha mutlu bir insan yapmaz. Birinin başarılı olması ahlaken üstün olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde bir insanın hayatında bazı şeylerin yolunda gitmemesi onun daha değersiz olduğu anlamına da gelmez.

Bu ayrımı yapabildiğimizde, başkasının payını kendi değerimizin ölçüsü olmaktan çıkarabiliriz.

Kıyasın yerine ne koyabiliriz?

Kıyasın tamamen ortadan kalkması kolay değildir. İnsan sosyal bir varlıktır ve kendisini başkalarıyla karşılaştırması doğaldır. Önemli olan, kıyasın bizi nereye götürdüğünü fark edebilmektir.

Bir başkasında istediğimiz bir şeyi gördüğümüzde kendimize “Neden onda var?” diye sormak yerine “Ben aslında neyi arzuluyorum?” diye sorabiliriz.

Örneğin bir arkadaşımızın çok sevildiğini gördüğümüzde mesele belki onun sevgiyi hak edip etmemesi değildir. Bizim kendi hayatımızda yakınlık ve sevgi ihtiyacımızı fark etmemizdir.

Bir başkasının mesleki başarısını gördüğümüzde mesele onun neden başarılı olduğu değil, bizim kendi mesleğimizde hangi adımı atmak istediğimiz olabilir.

Birinin ekonomik rahatlığını gördüğümüzde mesele onun parasını hak edip etmemesi değil, bizim maddi güvenlik konusunda hangi hedeflere sahip olduğumuzu anlamak olabilir.

Bu bakış, başkasını yargılamaktan kendimizi anlamaya geçiştir.

Tasavvuf açısından ise bu dönüşüm, başkasının nasibini bırakıp kendi nasibine dönmek olarak da düşünülebilir.

Başkasının mutluluğu bizim mahrumiyetimiz değildir

Belki de bu kıssadan çıkarılabilecek en önemli sonuçlardan biri budur: Bir başkasının payı, bizim payımızın düşmanı değildir.

Hayatı sınırlı bir kaynak gibi gördüğümüzde, başkasının kazancı bize kayıp gibi görünür. O sevildiyse bize daha az sevgi kalmış gibi hissederiz. O başarılı olduysa şansımız azalmış gibi düşünürüz. O güzel bir hayat kurduysa bizim için artık çok geç olduğunu sanabiliriz.

Oysa hayatın bütün nimetleri böyle sabit bir miktarın bölüştürülmesinden ibaret değildir. Bir insanın hayatındaki güzellik, bize verilmiş ihtimalleri tüketmez. Hatta bazen tam tersine, başkasının hayatındaki bir güzellik bize hayatın başka ihtimallerinin de mümkün olduğunu gösterebilir.

Birinin yıllar sonra yeni bir başlangıç yaptığını görmek, “Benim için artık geç” demek yerine “Demek ki yeniden başlamak mümkün” dedirtebilir.

Birinin sevgi dolu bir ilişkiye başladığını görmek, “Neden onun?” yerine “Demek ki böyle bir karşılaşma hâlâ mümkün” düşüncesini doğurabilir.

Birinin hayalini gerçekleştirdiğini görmek, kendi hayalimizin imkânsızlığını değil, gerçekleşebilirliğini hatırlatabilir.

Böyle baktığımızda kıyas, yerini ilhama bırakır.

Kendi nasibine dönmek

Belki insanın hayatında önemli bir dönüm noktası, başkasının payını hesaplamayı bıraktığı andır.

Çünkü kimseni hayatını yönetemeyiz, nasibini değiştiremeyiz. Başkasının elindeki üzümün neden üç tane olduğunu anlayamayabiliriz. Ama kendi elimizdeki üzümle ne yaptığımız bize aittir.

Bize düşen gayret etmektir. Öğrenmektir. Gelişmektir. Sevmektir. Sınır koymaktır. Doğru seçimler yapmaktır. Kapıları çalmaktır. Gerektiğinde beklemektir. Gerektiğinde vazgeçmektir. Ve bütün bunları yaptıktan sonra, sonucu bütünüyle kontrol edemeyeceğimizi kabul etmektir. Bu, vazgeçmek değil, teslim olmaktır.

Teslimiyet “Ben hiçbir şey yapmayacağım” demek değildir. “Üzerime düşeni yapacağım ama hayatın bütününü ben yönetmiyorum” diyebilmektir.

Sonuç: “Neden ona?” yerine “Benim payım ne?”

Hayat boyunca karşımıza birçok insan çıkacak. Bazılarının hayatında bizim çok istediğimiz şeyler olacak. Bazılarının önüne bizden daha erken kapılar açılacak. Kimileri daha fazla kazanacak, daha çok sevilecek ya da daha kolay ilerleyecek gibi görünecek.

Bunların her birinde zihnimiz yine aynı soruyu sorabilir: “Ne farklı?” “Nasıl bu kadar şanslı?”

Belki artık bu sorunun peşinden gitmek zorunda değiliz. Çünkü o insanın nasibini, Allah’ın onun için neyi, neden ve hangi hikmetle takdir ettiğini bilmiyoruz. Bize düşen, başkasının payını hesaplamak yerine kendi payımıza bakmak. Kendi hayatımıza dönmek. Sorumluluklarımızı yerine getirmek. Kapılarımızı görmek. Nasibimizi küçümsememek. Kendi yolumuzu başkasının yoluyla ölçmemek.

Belki de insanın içindeki bolluk duygusu, eline daha çok şey geçtiğinde değil; başkasının elindeki şeyin kendi hayatından eksiltmediğini fark ettiğinde başlıyor.

Oysa Allah’ın bize ayırdığı payı, bizim için açacağı kapıları ve hayatımıza göndereceği karşılaşmaları önceden bilemeyiz.

Kimin üzümünün bir, kiminkinin iki, ya da üç olacağını hesaplamak bize düşmez. Bize düşen, verilen üzümü fark etmek ve onun hakkını vermektir.

Belki de huzurun, şükrün ve teslimiyetin en sade hâli budur: Başkasının nasibine bakıp “Neden ona?” demek yerine, kendi kalbimize dönüp “Bana düşen nedir?” diye sorabilmek.

Klinik Psikolog Bahar Erden

📅 Marmaris Psikolog yüz yüze görüşmeleri için; Randevu ve detaylı bilgi için iletişime geçebilirsiniz.

💻 Türkiye’de psikolog veya online klinik psikolog tercihiniz için; Online terapi seçeneği