Çocuk için aile sofrası yalnızca karnını doyurduğu bir yer midir, yoksa adaletin, aidiyetin ve değerlerin görünmez biçimde paylaşıldığı sıcacık bir sahne mi?
2015 yılında vizyona giren, Caner Alper ve Mehmet Binay’ın yönetmenliğini yaptığı Çekmeceler filminde bir sahne vardı. Kadının, “Bizim evde tavuk piştiği zaman abimler butları, annemle babam da göğüsleri yerdi. Ben o evde yaşadığım yirmi iki yıl boyunca sadece kanat yedim. Değersizlik nedir sen biliyor musun acaba?” dediği sahne… Bir sofrada yıllarca kendisine ayrılan yeri anlatırken aslında yalnızca tavuk parçalarından değil, görülmemekten, önemsenmemekten ve aile içindeki değerinin eksik hissettirilmesinden söz ediyordu. Bu sahneyle birlikte değersizlik anıları tetiklenerek geçmişteki incinmeleri yeniden canlanan kim bilir kaç insan oldu?
Çocuk, Sofrada Kendisine Ayrılan Yeri Nasıl Anlamlandırır?
Erken yaşlarda çocuk henüz olayları karmaşık neden-sonuç ilişkileri içinde değerlendirebilecek bilişsel olgunluğa sahip değildir. Bu nedenle başkalarının tutumlarını zaman zaman doğrudan kendi değeriyle ilişkilendirebilir. Örneğin, “Bana hep daha az yemek veriliyorsa demek ki ben o kadar değerli değilim.” düşüncesini içselleştirebilir. Bir kez yaşanan bir olayın böyle bir inanca dönüşmesi şart değildir; ancak benzer deneyimler tekrarlandığında çocuk, kendisi ve ailedeki yeri hakkında kalıcı sonuçlar çıkarabilir.
Alfred Adler’in bireyin yaşantılarını kendi bakış açısı ve öznel değerlendirmeleri üzerinden anlamlandırmasına ilişkin yaklaşımı, bu süreci anlamak açısından önemlidir. Çocuk, yaşadığı bir durumu her zaman yetişkinlerin amaçladığı biçimde yorumlamaz. Ebeveynin niyeti ile çocuğun deneyimlediği duygu birbirinden farklı olabilir. Anne baba yalnızca yemek dağıttığını düşünürken çocuk, kendisine verilen parçayı aile içindeki değerinin bir göstergesi olarak algılayabilir.
Bu tür deneyimler, çocuğun kendilik algısının oluşumunda etkili olabilir. Özellikle değersiz, önemsiz veya diğerlerinden daha az sevilen biri olduğu duygusunu besleyen yaşantılar tekrarlandığında, çocuk bu düşünceleri zamanla kendisi hakkında temel bir inanca dönüştürebilir. Böylece bir sofrada yaşanan küçük bir kırgınlık, ilerleyen yıllarda farklı ilişkilerde de kendini gösterebilen bir değersizlik duygusunun parçası hâline gelebilir.
Şema yaklaşımı açısından baktığımızda, çocuklukta tekrar eden ve duygusal açıdan iz bırakan deneyimler, kişinin kendisi ve başkaları hakkındaki temel inançlarının oluşmasına katkıda bulunabilir. Değersizlik, sevilmeme veya dışlanma gibi şemalar, tek bir olayın değil, çoğu zaman birbirini besleyen yaşantıların sonucunda gelişir. Çocuk büyüdüğünde de bu inançların izlerini taşıyabilir; ilişkilerinde kendisini başkalarıyla kıyaslayabilir, daha fazla onay arayabilir ya da kendisine verilen değeri sürekli ölçmeye çalışabilir.
Büyük Çocuk Olmak ve Ailedeki Yerini Hissetmek
Büyük çocuklar, aileye yeni bir kardeşin katılmasıyla birlikte daha önce alışık oldukları ilginin ve yakınlığın değiştiğini hissedebilirler. Küçük kardeşin ihtiyaçlarının ön plana çıkması, büyük çocuğun kendi ihtiyaçlarının geri plana itildiği duygusuna kapılmasına neden olabilir. Elbette her büyük çocuk bu süreci aynı şekilde yaşamaz. Ancak bazı çocuklar, aile içinde görünmez olduklarını düşündüklerinde daha fazla ilgi ve onay arayabilir, kendilerini göstermek için çaba harcayabilirler.
Bu nedenle sofra gibi gündelik bir an bile büyük çocuk için aile içindeki yerinin, sevginin ve ilginin nasıl paylaşıldığının sembolik bir göstergesine dönüşebilir. Kendisine sürekli “Sen büyüksün, idare et.” denilen, kardeşinin istekleri karşısında kendi isteklerinden vazgeçmesi beklenen bir çocuk, zamanla kendi ihtiyaçlarının daha az önemli olduğunu düşünebilir.
Burada önemli olan, çocuklar arasında her zaman aynı şeyin paylaşılması değil, her birinin kendisini değerli ve dikkate alınmış hissetmesidir. Adalet, çocukların ihtiyaçlarını görmezden gelerek herkese aynı şeyi vermek değil; her çocuğun hakkını, ihtiyacını ve duygusunu gözetebilmektir.
Aile Sofrasının Çocuk Gelişimindeki Yeri
Ailece sofraya oturmak, birlikte yemek yemek; aile olmanın keyifli ve öğretici bir alanı olmalıdır. Araştırmalar, çocukların zihinsel gelişimi, duygusal dengesi, sağlıklı beslenme alışkanlıkları edinmesi, sosyal beceriler geliştirmesi ve aile üyeleri arasındaki iletişimin güçlenmesi açısından birlikte yenilen aile yemeklerinin önemli fırsatlar sunduğunu gösteriyor.
Çünkü sofra, yalnızca yemeklerin paylaşıldığı değil, günün yaşantılarının, düşüncelerin, duyguların ve aile bağlarının da paylaşıldığı bir buluşma alanıdır. Çocuk burada yalnızca nasıl yemek yenileceğini değil, bir topluluğun parçası olmayı, başkalarını dinlemeyi, beklemeyi, paylaşmayı ve kendisini ifade etmeyi de öğrenir.
Birlikte yenilen aile yemekleri çocuklara neler kazandırabilir?
- Yemek sırasında bir arada olmak, birbirine eşlik etmek ve hatta herkesin sofraya oturmasını beklemek, aidiyet ve karşılıklı güven duygusunu besler. Çocuk, kendisinin de bu birlikteliğin önemli bir parçası olduğunu hisseder.
- Ebeveynler ya da varsa geniş aile üyeleri, çocuklara masa adabı ve sağlıklı yemek seçimleri konusunda model olma fırsatı bulurlar. Çocuklar çoğu zaman söylenenlerden çok, yetişkinlerin davranışlarını gözlemleyerek öğrenirler.
- Birbirlerini saygıyla dinleme ve fikirlerini ifade etme davranışlarını gözlemleyerek iletişim becerileri güçlenir. Sözünün kesilmeden dinlendiğini gören çocuk, düşüncelerinin ve duygularının değerli olduğunu da öğrenir.
- Aile ve toplum değerlerinin konuşulmasıyla öğretme fırsatları yaratılır. Saygı, hoşgörü, yardımlaşma, paylaşma ve başkalarının haklarına özen gösterme gibi değerler, günlük sohbetlerin doğal bir parçası hâline gelebilir.
- Yemek için alışveriş, hazırlık, masa hazırlama, servis etme ve masayı toplama gibi görevler verilerek sorumluluk, iş birliği ve paylaşma duygusu gelişir. Çocuğun yaşına ve becerilerine uygun küçük görevler üstlenmesi, aile yaşamına katkıda bulunduğunu hissetmesini sağlar.
- Gazete, cep telefonu, tablet ve televizyon gibi dikkat dağıtıcı araçlardan uzak durularak birlikte geçirilen zaman, aile üyelerinin birbirine yakınlaşmasını artırır. Ekranların olmadığı bir sofrada göz teması kurmak, birbirinin gününü merak etmek ve küçük ayrıntıları paylaşmak, ilişkilerin güçlenmesine yardımcı olur.
- Ve bana göre en önemlisi, adalet kavramının tohumlarının atıldığı bir paylaşım alanıdır. Sofrada herkesin söz hakkı olması, çocukların isteklerinin dinlenmesi, yiyeceklerin adil biçimde paylaşılması ve kimsenin sürekli olarak diğerlerinin gerisinde bırakılmaması, adalet duygusunun gündelik yaşam içinde öğrenilmesine katkıda bulunur.
Sofrada Adalet Nasıl Öğretilir?
Çocuklara adaleti anlatmanın en etkili yollarından biri, adil davranışın aile yaşamında karşılığını görmelerini sağlamaktır. Ebeveynler, çocuklarına paylaşmanın önemini anlatırken kendi davranışlarıyla da buna örnek olurlar.
Örneğin, sofrada çocuklardan birinin her zaman en sevdiği yiyeceği alması, diğerinin ise sürekli geri çekilmesinin beklenmesi zamanla kırgınlık yaratabilir. Ya da büyük çocuğa sürekli kardeşine öncelik vermesi söylenirken küçük çocuğun istekleri her defasında karşılanıyorsa, büyük çocuk kendisini değersiz veya haksızlığa uğramış hissedebilir.
Bu nedenle ebeveynlerin dikkat etmesi gereken, her çocuğa her zaman aynı miktarda yemek vermek ya da her isteği eşit biçimde karşılamak değildir. Önemli olan, çocukların ihtiyaçlarını ve isteklerini dinlemek, paylaşımın nedenini açıklamak ve aile içinde kimsenin sürekli olarak ikinci plana itilmesine izin vermemektir.
Bir çocuk sevdiği yiyeceği kardeşiyle paylaşmak istemediğinde onu hemen bencil olmakla suçlamak yerine, paylaşmanın karşılıklı bir davranış olduğunu anlatmak daha yapıcıdır. Aynı şekilde, kardeşinin elindekini almak isteyen çocuğa da diğerinin hakkına saygı duyması gerektiği öğretilmelidir.
Sofrada çocuğun fikrine yer vermek, ona söz hakkı tanımak, bazen menüye ilişkin seçimlere katılmasını sağlamak ve aile içindeki küçük kararlarda görüşünü sormak da aidiyet duygusunu güçlendirir. Böylece çocuk, yalnızca kendisine sunulanı kabul eden biri değil, aile yaşamına katkıda bulunan ve düşünceleri önemsenen bir birey olduğunu hisseder.
Sonuç: Bir Sofrada Yalnızca Yemek Değil, Değer de Paylaşılır
Çocukluk anıları çoğu zaman büyük olaylardan değil, tekrar eden küçük yaşantılardan oluşur. Bir sofrada kimin yanına oturulduğu, kimin sözüne kulak verildiği, kimin isteğinin dikkate alındığı ya da kimin her defasında beklemesinin istendiği… Bütün bunlar çocuğun aile içindeki yerini nasıl hissettiğini etkileyebilir.
Aile sofrası, çocuğun yalnızca karnını doyurduğu değil, görülüp görülmediğini, dinlenip dinlenmediğini ve bu ailenin içinde kendisine nasıl bir yer açıldığını da hissettiği bir alandır. Bu nedenle sofrada gösterilen özen, yalnızca yemeklerin paylaşılmasıyla sınırlı değildir; sevginin, saygının ve adaletin de gündelik yaşama nasıl taşındığını gösterir.
Belki de yıllar sonra çocukların hafızasında kalacak olan, sofrada hangi yemeği yedikleri değil; o sofrada kendilerini ne kadar değerli, güvende ve ait hissettikleridir.
Klinik Psikolog Bahar Erden ( Yetişkin-Çift-Aile-Çocuk ve Ergen Sorunları )
📍 Yüz yüze görüşmeler
💻 Online terapi seçeneği
📅 Randevu ve detaylı bilgi için iletişime geçebilirsiniz.
