Çekingen Kişilik Bozukluğu

Kaçıngan kişilik bozukluğu olarak da bilinen çekingen kişilik bozukluğu; kişinin sosyal ilişkilerinde reddedilme, eleştirilme ve dışlanma korkusu yaşaması, kendisini yetersiz ve değersiz hissetmesiyle karakterize bir kişilik örüntüsüdür. Bu kişiler, başkaları tarafından beğenilmeyecekleri, kabul görmeyecekleri veya küçük düşürülecekleri düşüncesiyle sosyal ortamlardan ve kişiler arası ilişkilerden uzak durma eğilimindedir.

Düşük benlik saygısı, yoğun mahcubiyet korkusu, olumsuz değerlendirilme beklentisi ve sosyal ketlenme, çekingen kişilik bozukluğunun temel özellikleri arasında yer alır. Kişi bir yandan başkalarıyla yakın ilişkiler kurmayı arzularken diğer yandan reddedilme ihtimalinden duyduğu korku nedeniyle ilişkilerden kaçınabilir.

Aşağıdaki yazıda çekingen kişilik bozukluğuna ilişkin bir vaka örneğini, DSM-5-TR tanı ölçütlerini, davranışsal özellikleri, nedenlerini ve tedavi yaklaşımlarını bulabilirsiniz.

Çekingen Kişilik Bozukluğu Vaka Örneği

Jane, sınırda kişilik bozukluğu bulunan, alkol kullanımı nedeniyle sorunlar yaşayan ve kendisine hem sözlü hem de fiziksel olarak kötü davranan bir anne tarafından büyütülmüştür. Çocukluk döneminde annesinin kendisine yönelik olumsuz davranışlarını anlamlandırmaya çalışan Jane, bu kötü muameleyi hak etmiş olabileceğini, kendisinin doğuştan değersiz biri olduğunu düşünerek açıklamıştır.

Yirmili yaşlarının sonlarında bir yetişkin olduğunda da bu inançlarını sürdürmektedir. Başkalarının kendisini doğası gereği değersiz ve sevilmeye layık olmayan biri olarak göreceğine, dolayısıyla onu reddedeceklerine inanmaktadır.

Jane kendisini sürekli eleştirmekte ve başkaları tarafından kabul edilmeyeceğini düşünmektedir. İnsanların ondan hoşlanmayacağını, kendisini başarısız veya yetersiz bulacağını ve onun söyleyecek değerli bir şeyi olmadığını düşündüklerini varsaymaktadır.

En kısa süreli sosyal karşılaşmalarda bile karşısındaki kişinin olumsuz ya da nötr bir tepkisini reddedilme işareti olarak yorumlayabilmektedir. Örneğin, bir satış görevlisinin kendisine gülümsememesi veya biraz mesafeli davranması, Jane’in kendisini değersiz ya da sevilmeyen biri olarak algılamasına neden olmaktadır.

Bir arkadaşından olumlu geri bildirim aldığında bile bu değerlendirmeyi önemsememekte ve kendi hakkındaki olumsuz düşüncelerini değiştirememektedir. Sonuç olarak Jane’in çok az arkadaşı vardır ve yakın bir arkadaşlık ilişkisi bulunmamaktadır.

Bu vaka, çekingen kişilik bozukluğunda kişinin kendisine ilişkin olumsuz temel inançlarının sosyal ilişkileri nasıl etkileyebildiğini göstermektedir.

Vaka örneği, Durand ve Barlow’un (2009) Abnormal Psychology adlı eserinden yararlanılarak aktarılmıştır.

Çekingen Kişilik Bozukluğu Tanı Kriterleri (DSM-5-TR)

DSM-5-TR’ye göre çekingen kişilik bozukluğu; erken erişkinlik döneminde başlayan, farklı koşullarda kendini gösteren, toplumsal ketlenme, yetersizlik duyguları ve olumsuz değerlendirilme karşısında aşırı duyarlılıkla karakterize sürekli bir örüntüdür.

Bu tanının değerlendirilmesinde aşağıdaki yedi özellikten en az dördünün bulunması gerekir:

  1. Eleştirileceği, beğenilmeyeceği veya dışlanacağı korkusuyla, kişiler arası ilişkilerin yoğun olduğu mesleki etkinliklerden kaçınma.
  2. Sevildiğinden ve kabul edildiğinden emin olmadıkça diğer insanlarla ilişki kurmak istememe.
  3. Mahcup düşme veya alay konusu olma korkusu nedeniyle yakın ilişkilerde tutuk ve çekingen davranma.
  4. Sosyal ortamlarda eleştirilme veya dışlanma ihtimali üzerine yoğun biçimde düşünme.
  5. Yetersizlik duyguları nedeniyle yeni kişilerle karşılaştığı sosyal ortamlarda kendini ifade etmekte ve rahat davranmakta zorlanma.
  6. Kendini sosyal açıdan beceriksiz, kişisel olarak çekiciliği olmayan veya diğer insanlardan aşağı görme.
  7. Mahcup düşebileceği düşüncesiyle kişisel girişimlerde bulunmaktan veya yeni etkinliklere katılmaktan kaçınma.

Not: Bu ölçütler DSM-5-TR’nin (2022) geleneksel kategorik tanı sınıflandırmasına dayanmaktadır. Tanı, yalnızca bu maddelerin varlığına bakılarak değil, kapsamlı klinik değerlendirme sonucunda konulmalıdır.

Çekingen Kişilik Bozukluğunda Görülen Davranışlar

Çekingen kişilik bozukluğunda görülen bazı davranışlar şizoid kişilik bozukluğuyla benzerlik gösterebilir. Her iki kişilik örüntüsünde de sosyal ilişkilerden uzak durma ve yalnızlığı tercih etme gibi davranışlar görülebilir. Ancak bu uzak duruşun altında yatan psikolojik nedenler birbirinden farklıdır.

Çekingen kişilik bozukluğu olan kişilere neden diğer insanlarla birlikte olmadıkları veya sosyal ilişkilerden uzak durdukları sorulduğunda, çoğunlukla kendilerini değersiz ve yetersiz hissettiklerini, başkalarının er ya da geç kendilerini reddedeceğini düşündüklerini ifade ederler. Hatta reddedilme ihtimalini yaşamamak için zaman zaman ilişkiyi kendileri başlatmadan sonlandırabilir veya sosyal ortamlara hiç girmeyebilirler.

Bu kişilerde özgüven düşüklüğü ve olumsuz değerlendirilmelere karşı aşırı hassasiyet belirgindir. Sosyal çevreleri genellikle sınırlıdır. Dışarı çıkmaktan, yeni insanlarla tanışmaktan ve yakın ilişkiler kurmaktan kaçınabilirler. Bununla birlikte, sosyal ilişkilere duydukları ihtiyaç tamamen ortadan kalkmış değildir. Aksine, başkalarıyla yakınlık kurma arzusu ile reddedilme korkusu arasında sıkışıp kalabilirler.

Örneğin, bir iş görüşmesine gitmek üzere yola çıkan çekingen kişilik örüntüsüne sahip biri, görüşmede başarısız olacağına, işe alınmayacağına veya olumsuz değerlendirileceğine o kadar güçlü biçimde inanabilir ki görüşmeye gitmekten vazgeçerek evine dönebilir. Böylece henüz gerçekleşmemiş bir reddedilme ihtimalinden kaçınırken, aynı zamanda işe alınma fırsatını da ortadan kaldırmış olur.

Bu durum, kişinin korkularından kaçınarak kısa süreli rahatlama sağlamasına karşın uzun vadede kendi yaşam fırsatlarını sınırladığı, kendini sürdüren ve kendini sabote eden bir döngüye dönüşebilir.

Çekingen Kişilik Bozukluğu ile Şizoid Kişilik Bozukluğu Arasındaki Fark

Hem şizoid hem de çekingen kişilik bozukluğu olan kişiler yakın ilişkilerden uzak durabilir. Ancak bu iki örüntü arasındaki temel fark, kişinin sosyal ilişkilere yönelik isteği ve yalnızlık karşısındaki duygusal deneyimidir.

Çekingen kişilik bozukluğu olan kişi aslında yakınlık kurmayı, sevilmeyi ve kabul edilmeyi ister. Ancak reddedilme, eleştirilme ve küçük düşürülme korkusu nedeniyle bu isteğini gerçekleştirmekte zorlanır. İlişki kuramamak veya sosyal çevresinin sınırlı olması kişide yoğun duygusal sıkıntıya neden olabilir.

Şizoid kişilik bozukluğunda ise kişi genellikle yakın ilişkiler kurmaya yönelik belirgin bir istek duymaz ve yalnız kalmayı tercih eder. Dolayısıyla sosyal ilişkilerden uzak durmasının altında çekingen kişilik bozukluğundaki gibi yoğun reddedilme ve eleştirilme korkusu bulunmaz.

Çekingen Kişilik Bozukluğu ile Sosyal Kaygı Bozukluğu Arasındaki Fark

Çekingen kişilik bozukluğu, sosyal kaygı bozukluğuyla önemli benzerlikler gösterir. Her iki durumda da kişi sosyal ortamlarda olumsuz değerlendirilmekten, mahcup olmaktan veya başkalarının dikkatini çekmekten korkabilir.

Bununla birlikte, sosyal kaygı bozukluğunda korku çoğunlukla belirli sosyal durumlarda başarısız olma, utanma veya küçük düşme beklentisiyle ilişkilidir. Çekingen kişilik bozukluğunda ise bu korkular kişinin kendisine ilişkin daha genel ve kalıcı yetersizlik, değersizlik ve sevilmeme inançlarıyla iç içedir.

Çekingen kişilik bozukluğunda kişi yalnızca belirli sosyal ortamlardan kaçınmakla kalmaz; kendisini genel olarak diğer insanlardan daha yetersiz, daha az çekici veya kabul edilmeye daha az layık biri olarak değerlendirebilir. Bu nedenle kaçınma davranışı yaşamının farklı alanlarına yayılabilir.

İki bozukluk bir arada da görülebilir. Bu nedenle ayırıcı değerlendirmede belirtilerin kapsamı, sürekliliği ve kişinin yaşamının hangi alanlarını etkilediği dikkate alınmalıdır.

Çekingen Kişilik Bozukluğunun Nedenleri ve Tedavisi

Çekingen kişilik bozukluğunun gelişiminde genetik yatkınlık, çocukluk yaşantıları, aile ilişkileri ve kişinin kendisine ve diğer insanlara ilişkin geliştirdiği temel inançların etkili olabileceği düşünülmektedir.

Psikodinamik yaklaşımlar, kişinin yakın ilişkiler kurma isteği ile incinme ve reddedilme korkusu arasındaki çatışmaya dikkat çeker. Bilişsel davranışçı yaklaşımlar ise özellikle çocukluk döneminde yaşanan aşırı eleştirilme, reddedilme, aşağılanma veya kabul görmeme deneyimlerinin kişinin kendisiyle ilgili olumsuz inançlar geliştirmesine katkıda bulunabileceğini vurgular.

Çekingen kişilik bozukluğu olan kişi zamanla kendisini değersiz, yetersiz ve sevilmeye layık olmayan biri olarak algılamaya başlayabilir. Bu düşünceler sosyal ortamlarda kaygıyı artırırken kaçınma davranışları da kişinin korkularını sınamasına ve yeni deneyimler yoluyla olumsuz inançlarını değiştirmesine engel olabilir.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) kapsamında temel amaçlardan biri, kişinin kendisi ve diğer insanlar hakkındaki olumsuz temel inançlarını ele almak, reddedilme ve eleştirilme beklentilerini değerlendirmek ve kaçınma davranışlarının oluşturduğu döngüyü kırmaktır.

Terapi sürecinde kişinin sosyal ortamlara ilişkin düşünceleri, duyguları ve davranışları üzerinde çalışılır. Kademeli davranışsal uygulamalarla sosyal ortamlara katılımın artırılması, olumsuz değerlendirilme korkusuyla baş etme becerilerinin geliştirilmesi ve benlik algısının güçlendirilmesi hedeflenir.

Psikodinamik psikoterapi kapsamında ise kişinin erken dönem ilişkileri, bağlanma biçimleri, reddedilme ve değersizlik duygularının gelişimi ve kişiler arası ilişkilerde tekrarlayan örüntüleri ele alınabilir.

EMDR terapisi ise kişinin geçmişte yaşadığı olumsuz ve travmatik deneyimlerin bugünkü duygu, düşünce ve davranışları üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesinde, uygun görülen durumlarda kullanılabilir. Ancak EMDR’nin çekingen kişilik bozukluğuna özgü, tek başına etkinliği kanıtlanmış birincil tedavi yöntemi olduğu söylenemez. Terapi yaklaşımı kişinin ihtiyaçlarına ve klinik değerlendirmeye göre belirlenir.

Çekingen kişilik bozukluğunda tedavinin temel hedefi, kişinin sosyal ilişkilerden kaçınmak zorunda hissetmeden kendisini ifade edebilmesi, yakınlık kurabilmesi ve yaşamındaki sosyal ve mesleki fırsatlardan daha fazla yararlanabilmesidir.

Bahar Erden

Klinik Psikolog ( Yetişkin-Çift-Aile -Çocuk ve Ergen Sorunları )

📍 Yüz yüze görüşmeler
💻 Online terapi seçeneği
📅 Randevu ve detaylı bilgi için iletişime geçebilirsiniz.

Kaynaklar

  • American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., Text Revision; DSM-5-TR). Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing.
  • Durand, V. M., & Barlow, D. H. (2009). Abnormal Psychology (5th ed.). Belmont, CA: Wadsworth/Cengage Learning. (Vaka örneği bu eserden yararlanılarak aktarılmıştır.)
  • American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.; DSM-5). Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing.