Bilinç, Bilinçaltı, Bilinçdışı, Bilinç Öncesi Kavramları
Bilinçaltı, günümüzde sıkça duyduğumuz, hatta zaman zaman anlamının çok ötesinde kullanılan bir kavram hâline geldi. Sanki başka birisi bizim bilinçaltımıza girebilir, orada birikenleri temizleyebilir ve bütün sorunlarımızı ortadan kaldırabilirmiş gibi yanlış bir algı oluşmaya başladı. Oysa bilinçaltı kirli bir alan değildir. Dolayısıyla “bilinçaltı temizliği” ifadesi de psikolojik açıdan doğru bir tanımlama değildir. Peki, bilinç, bilinçdışı, bilinçaltı ve bilinç öncesi kavramları gerçekte ne anlama geliyor?
Bilinç, Bilinçdışı ve Bilinç Öncesi Nedir?
Psikanalitik yaklaşımda zihinsel süreçler; bilinç, bilinç öncesi ve bilinçdışı olmak üzere üç farklı düzeyde ele alınır. Bu ayrımı anlamanın en kolay yollarından biri, zihni bir buzdağına benzetmektir.
Buzdağının suyun üzerinde kalan, gözle görülebilen kısmı bilinci temsil eder. Suyun hemen altında bulunan bölüm bilinç öncesine, derinlerde kalan ve görünmeyen büyük bölüm ise bilinçdışına benzetilir. Elbette bu, zihnin fiziksel olarak katmanlara ayrıldığı anlamına gelmez; zihinsel süreçleri anlamamızı kolaylaştıran bir metafordur.
Bilinçdışı, ruhsal dünyamızın farkında olmadığımız, ancak duygu, düşünce ve davranışlarımızı çeşitli biçimlerde etkileyebilen derin alanıdır. Burada yalnızca bastırdığımız veya hatırlamak istemediğimiz yaşantılar değil, farkında olmadığımız arzular, çatışmalar, duygusal izler ve otomatik işleyen zihinsel süreçler de yer alır. Bilinçdışındaki her şeyin mutlaka travmatik veya olumsuz olduğunu düşünmek de doğru değildir.
Bilinç öncesi ise o anda farkında olmadığımız, ancak biraz dikkat ve çabayla bilince taşıyabildiğimiz bilgi ve anıların bulunduğu zihinsel düzeydir. Örneğin yıllardır görmediğiniz bir arkadaşınızın adını ilk anda hatırlayamayabilirsiniz. Ancak biraz düşündüğünüzde adı zihninize gelir. İşte bu bilgi bilinç öncesinden bilince taşınmış olur.
Bilinç öncesi, bilinç ile bilinçdışı arasında bir geçiş alanı olarak düşünülebilir. Ancak bilinçdışındaki her içeriğin kolaylıkla bilince getirilebileceğini düşünmemek gerekir.
Peki bilinç nedir?
Bilinç: Farkında Olma ve Yönelme Hâli
Bilinç, en temel anlamıyla kişinin o anda yaşadıklarının, düşündüklerinin, hissettiklerinin ve algıladıklarının farkında olmasıdır. Örneğin şu anda bu yazıyı okuduğunuzu, kelimeleri algıladığınızı ve anlamlandırdığınızı bilmeniz bilinçli bir farkındalık hâlidir.
Bilinç, aynı zamanda yönelme ile de ilişkilidir. Bir şeye dikkat ettiğimizde, zihnimizi ona çevirdiğimizde ve onu algıladığımızda bilinçli bir deneyim yaşarız.
Ancak zihinsel yaşantımızın tamamı bilincimizin önünde gerçekleşmez. Farkında olmadığımız pek çok süreç, biz onları düşünmeden de duygu ve davranışlarımızı etkileyebilir.
Alman filozof Arthur Schopenhauer’in şu sözü bu durumu oldukça çarpıcı biçimde anlatır: “İnsan istediğini yapabilir, neyi isteyeceğini isteyemez.”
Schopenhauer bu sözüyle insan iradesinin sınırlarına dikkat çeker. Bir şeyi kendi isteğimizle yaptığımızı düşünebiliriz. Ancak o şeyi neden istediğimizi, arzumuzun hangi içsel dinamiklerden beslendiğini her zaman bilemeyiz.
Örneğin bir ilişkide sürekli benzer kişileri seçtiğimizi, aynı sorunları tekrar tekrar yaşadığımızı düşünelim. Her defasında farklı bir başlangıç yaptığımızı zannederiz. Oysa seçimlerimizin arkasında farkında olmadığımız ihtiyaçlar, öğrenilmiş ilişki kalıpları ve geçmiş deneyimlerimiz bulunabilir.
Böylece özgür irademizle yaptığımızı düşündüğümüz bazı seçimlerin, farkında olmadığımız psikolojik süreçlerden ne ölçüde etkilendiğini sorgulamaya başlarız.
Bilinçdışı Zihin Nasıl Çalışır?
Bilinçdışı süreçler, biz farkında olmasak da zihinsel ve bedensel yaşamımızın önemli bir bölümünde rol oynar. Beynimiz, biz bilinçli olarak dikkat etmediğimiz zamanlarda da pek çok işlemi sürdürür. Nefes alma, kalp atışının düzenlenmesi ve istemsiz kas hareketleri gibi yaşamsal işlevlerimizin önemli bir kısmı bilinçli kontrolümüz dışında gerçekleşir.
Ancak bilinçdışını yalnızca bedenin otomatik işleyişinden ibaret düşünmemek gerekir. Öğrenilmiş tepkilerimiz, otomatik düşüncelerimiz, duygusal çağrışımlarımız ve farkında olmadığımız beklentilerimiz de davranışlarımızı etkileyebilir.
Bilinçdışını bir bilgisayarın arka planda çalışan işletim sistemine benzetebiliriz. Ekranda gördüğümüz işlemler bilincimize karşılık gelirken, arka planda çalışan ve çoğu zaman fark etmediğimiz süreçler bilinçdışı işleyişe benzetilebilir.
Yaşamımız boyunca edindiğimiz deneyimler, özellikle erken çocukluk dönemindeki yaşantılarımız, dünyayı algılama biçimimizi şekillendirir. Anne karnındaki dönemden itibaren çevresel koşulların ve annenin yaşantısının gelişimimiz üzerinde etkileri bulunur. Doğumdan sonra ise ilişkilerimiz, deneyimlerimiz ve öğrendiklerimiz zihinsel gelişimimize katkıda bulunur.
Bununla birlikte bilinçdışının, yaşadığımız her şeyi eksiksiz biçimde kaydeden bir bilgisayar gibi çalıştığını düşünmek doğru değildir. Belleğimiz seçici, yeniden yapılandırılabilir ve zaman zaman yanılabilir bir yapıya sahiptir.
Bilinçaltı Bizi Neden Korur?
Bilinçaltının en önemli işlevlerinden biri olarak gördüğümüz şeylerden biri, kişinin kendisini tehditlerden korumaya yönelik öğrenilmiş tepkileridir.
Burada bilinçaltı sözcüğünü, gündelik dilde yaygın kullanıldığı şekliyle bilinçdışı süreçleri ifade etmek için kullanıyoruz.
Peki, zihnimiz bizi neden ve nasıl korur?
Çünkü geçmiş deneyimlerimizden hareketle bazı durumları tehlikeli, bazılarını güvenli olarak öğreniriz. Örneğin bir defa elimiz ateşte yandığında zihnimiz ateşle acı arasında bir bağlantı kurar. Sonraki karşılaşmalarımızda elimizi ateşten uzak tutarız. Bu, son derece işlevsel bir öğrenme biçimidir.
Ancak mesele ilişkilerimize, duygularımıza ve insanlarla kurduğumuz bağlara geldiğinde işler biraz daha karmaşık hâle gelir.
Örneğin çocukluk döneminde duygusal olarak ihmal edilmiş, sevgiyi ve güveni yeterince deneyimleyememiş bir kişi, yetişkinlikte yakın ilişkileri tehdit olarak algılayabilir. Sevgi görmek istese bile yakınlaşmaktan kaçınabilir.
Çünkü zihnimiz bazen geçmişte bizi korumaya yarayan bir savunma biçimini, bugünün koşullarında da sürdürmeye devam eder. Bir zamanlar işe yarayan bu korunma biçimi, artık ilişkilerimizin önünde bir engele dönüşebilir.
Bilinçdışımız Duygu, Düşünce ve Davranışlarımızı Nasıl Etkiler?
İlişkisel problemler, kaygı, öfke kontrolü, özgüven düşüklüğü, yeme davranışları, kendini ifade edememe, iletişim sorunları ve kıskançlık gibi nedenlerle terapiye başvuran kişilerin yaşadıkları sorunlar birbirinden farklı olsa da bazen ortak bir noktada buluşurlar.
Bu kişiler, çoğu zaman kendilerine zarar verdiğini bildikleri hâlde bazı duygu, düşünce ve davranış kalıplarını değiştirmekte zorlanırlar. Sanki düşünceleri, duyguları ve davranışları kendi kontrollerinin dışında gelişiyormuş gibi hissederler.
Örneğin kişi, kendisine iyi gelmeyen bir ilişkiyi neden sürdürdüğünü anlayamayabilir. Sürekli terk edilmekten korktuğu hâlde kendisini duygusal olarak ulaşılmaz kişilere yakın hissedebilir. Öfkelenmek istemediği hâlde benzer durumlarda tekrar tekrar öfke patlamaları yaşayabilir.
İşte bu noktada farkında olmadığımız inançlarımız, geçmiş yaşantılarımız, öğrenilmiş ilişki kalıplarımız ve otomatik tepkilerimiz devreye girebilir.
Her zaman ne yaptığımızın farkındayızdır; ancak neden yaptığımızın farkında olmayabiliriz. Bazen davranışlarımızın ardındaki gerçek ihtiyacı, korkuyu veya duygusal çatışmayı görebilmek için kendi iç dünyamıza biraz daha yakından bakmamız gerekir.
Psikoterapide Bilinçdışının Rolü Nedir?
Peki, farkında olmadığımız bu zihinsel süreçleri nasıl anlayabilir ve değiştirebiliriz?
Psikoterapinin önemli amaçlarından biri, kişinin kendisini tekrar eden duygu, düşünce ve davranış kalıplarını tanımasına, bunların altında yatan dinamikleri anlamasına ve daha işlevsel yeni yollar geliştirmesine yardımcı olmaktır.
Örneğin yalnızlık, bağlanma güçlüğü veya güvensizlik nedeniyle terapiye başvuran bir kişinin yaşam öyküsünde ebeveyn kaybı, duygusal olarak ebeveyne ulaşamama, yeterince bağ kuramama, terk edilme ya da aldatılma gibi yaşantılar bulunabilir. Kişi bu deneyimlerden hareketle kendisi ve diğer insanlar hakkında bazı temel inançlar geliştirmiş olabilir:
“Sevilmiyorum.”, “Beni en yakınımdaki insanlar bile sevmiyorsa kimse sevmez.”, “İnsanlara güvenilmez.”, “Nasıl olsa terk edileceğim, o hâlde neden bağlanayım?”
Bu inançlar, kişinin sonraki ilişkilerini algılama biçimini etkileyebilir. Örneğin terk edilme beklentisi olan biri, ilişkilerindeki en küçük mesafeyi bile terk edilmenin işareti olarak yorumlayabilir. Böylece geçmişte yaşadığı duygular bugünkü ilişkilerinde yeniden canlanabilir.
Kişi farkında olmadan yalnızca olumsuz deneyimlerine odaklanabilir, beklentilerini doğrulayan işaretleri daha kolay fark edebilir ve böylece kendi inançlarını besleyen bir döngünün içinde kalabilir.
Psikoterapi sürecinde bu döngülerin nasıl oluştuğunu anlamak, kişinin kendisine ve ilişkilerine daha farklı bir gözle bakabilmesinin ilk adımlarından biridir.
Farkındalık Neden Değişim İçin Yeterli Değildir?
Terapi sürecinde öncelikle kişinin bugün yaşadığı sorunları sürdüren düşünce, duygu ve davranış kalıpları ele alınır. Şemalar, temel inançlar, savunma mekanizmaları ve otomatik tepkiler üzerinde çalışılır.
Daha sonra bu kalıpların nereden geldiği, hangi yaşantılarla şekillendiği ve bugünkü hayatımızı nasıl etkilediği araştırılır.
Bir anlamda geçmiş ile bugün arasında köprüler kurulur. Kişi, bugünkü tepkilerinin geçmişteki hangi yaşantılarla bağlantılı olabileceğini anlamlandırmaya başlar.
Bunu biraz da halı dokumaya benzetebiliriz. Her yaşantı, her duygu ve her düşünce bir iplik gibidir. Bu iplikler bir araya geldiğinde kişinin kendisine, diğer insanlara ve dünyaya ilişkin algısını oluşturan bir desen ortaya çıkar. Terapi sürecinde bu deseni birlikte anlamaya, gerektiğinde yeniden şekillendirmeye çalışırız.
Ancak farkındalık kazanmak, değişimin tamamlandığı anlamına gelmez.
Kişi neden böyle hissettiğini, neden aynı davranışları tekrarladığını anlayabilir; fakat yine de eski alışkanlıklarını değiştirmekte zorlanabilir. Çünkü yıllar içinde yerleşmiş düşünce ve davranış kalıplarının dönüşmesi zaman, emek ve yeni deneyimler gerektirir.
Terapiye gelen kişilerin sıklıkla sorduğu sorulardan biri de tam olarak budur: “Tamam, fark ettim. Farkındalık oluştu. Peki, neden hâlâ değiştiremiyorum?”
İşte değişimin en önemli aşamalarından biri burada başlar. Kişinin yalnızca fark etmesi değil, öğrendiği yeni bakış açısını günlük yaşamına taşıması, farklı davranışlar denemesi ve eski döngülerini kıracak yeni deneyimler oluşturması gerekir.
Çünkü değişim yalnızca anlamakla değil, yeni bir yaşantı oluşturmakla da mümkündür.
Olumlamalar Bilinçaltını Değiştirmek İçin Yeterli mi?
Tam da bu nedenle “Ben her şeyin en iyisini hak ediyorum”, “Ben mutluyum”, “Para bana kolaylıkla geliyor”, “Ben seviliyorum” gibi olumlamalar tek başına kalıcı bir psikolojik değişim sağlamayabilir.
Elbette kişinin kendisi hakkında olumlu cümleler kurması, umutlu bir bakış açısı geliştirmesi ve kendisine şefkatle yaklaşması değerlidir. Ancak kişinin derinlerde taşıdığı olumsuz inançları, korkuları ve ilişki kalıplarını yalnızca olumlu cümleler tekrarlayarak dönüştürmesi her zaman mümkün değildir.
Örneğin kendisini değersiz hisseden, sevilmeye layık olmadığına inanan bir kişinin her gün “Ben değerliyim, ben seviliyorum” demesi başlangıçta iyi hissettirebilir. Fakat bu inancın nereden geldiğini, hangi yaşantılarla beslendiğini ve bugünkü ilişkilerini nasıl etkilediğini anlamadan kalıcı bir değişim oluşturmak güç olabilir.
Psikoterapinin farkı, yalnızca olumlu düşünceler üretmek değil; kişinin kendisini tanımasına, içsel çatışmalarını anlamlandırmasına ve yeni deneyimler aracılığıyla farklı bir ilişki kurmasına yardımcı olmasıdır.
Bilinçaltı Hangi Terapi Yöntemlerinde Ele Alınır?
Bilinçdışı, psikolojinin ve özellikle psikodinamik yaklaşımın önemli çalışma alanlarından biridir. Bununla birlikte farklı psikoterapi ekolleri, kişinin sorunlarını farklı kuramsal çerçevelerden ele alır.
Psikanaliz ve psikodinamik terapiler bilinçdışı süreçlere, erken dönem yaşantılara ve içsel çatışmalara özellikle odaklanır. Şema terapi, kişinin erken dönem yaşantılarında gelişen şemalarını ve bunların bugünkü yaşamına etkilerini inceler. Bilişsel davranışçı terapi, işlevsiz düşünce ve davranış kalıplarının değiştirilmesine odaklanır. EMDR, travmatik veya rahatsız edici anıların işlenmesine yardımcı olmayı amaçlar. Gestalt terapi ve yaşantısal terapi yaklaşımları ise kişinin duygularını, ihtiyaçlarını ve farkındalığını deneyim üzerinden ele alır.
Bu yaklaşımların hepsinin doğrudan bilinçdışına inmeyi hedeflediğini söylemek doğru olmaz. Ancak her biri, kişinin bugün yaşadığı sorunların altında yatan süreçleri anlamasına ve değişim oluşturmasına kendi yöntemleriyle katkıda bulunabilir.
Psikoterapi ile psikiyatrik tedaviyi de birbirinden ayırırken dikkatli olmak gerekir. Psikiyatrik tedavide kullanılan ilaçlar, kişinin duygu durumunu, kaygı düzeyini, düşünce süreçlerini ve diğer belirtilerini etkileyebilir. Ancak ilaç tedavisi ile psikoterapi aynı şey değildir. İlaçlar bazı belirtilerin hafifletilmesinde önemli rol oynarken, psikoterapi kişinin yaşantılarını, inançlarını, ilişkilerini ve davranış kalıplarını anlamasına ve dönüştürmesine yönelik bir çalışma alanı sunar. Gerektiğinde iki tedavi yöntemi birlikte de yürütülebilir.
Sonuç olarak bilinçaltı, temizlenmesi gereken kirli bir alan değil; anlaşılması, tanınması ve gerektiğinde üzerinde çalışılması gereken karmaşık bir zihinsel süreçler bütünüdür.
Belki de asıl mesele, bilinçdışımızı ortadan kaldırmak değil, onun hayatımızdaki etkilerini fark ederek kendi seçimlerimiz üzerinde daha fazla söz sahibi olabilmektir. Çünkü insan, kendisini tanımaya başladıkça yalnızca geçmişinin izlerini değil, geleceğini değiştirebilme ihtimalini de keşfeder.
Klinik Psikolog Bahar Erden (Yetişkin-Çift-Aile-Çocuk ve Ergen Sorunları)
📍 Yüz yüze görüşmeler
💻 Online terapi seçeneği
📅 Randevu ve detaylı bilgi için iletişime geçebilirsiniz.
